ديوار دفاعي گرگان :

يكي از معروفترين آثار تاريخي استان گلستان ديوار دفاعي گرگان مي باشد كه به نامهاي سد اسكندر، سد انوشيروان ، سد فيروز ، قزل آلان ( مارسرخ ) در طي دورهاي مختلف شهرت يافت .

ديوار دفاعي گرگان از شرق درياي خزر در ناحيه گميشان شروع و پس از گذر از شمال آق قلا و گنبد كاووس به طرف شرق ادامه داشته و در كوههاي پيش كمر محو مي گردد . طول ديوار حدود 155 كيلومتر است. مورخان اسلامي از پايان و امتداد ديوارذكري نكرده و به نظرميرسد از موقعيت جغرافياي آن بي اطلاع بوده اند .

مسير ديوار از طرف شرق به موازات گرگان رود پيش رفته و از محوطه هاي باستاني مهمي چون قره شيخ تپه ، ملا علي تپه ، آبادان تپه ، ملك علي تپه و قره محمد تپه كه در قسمت شمالي ديوار واقع شده اند مي گذرد .

ديوار دفاعي در قسمت مياني از شمال شهر جرجان قديم يا گنبد كاووس كنوني عبور كرده و پس از عبور از نقاط باستاني مهم چون : قلعه سلطانعلي ، قلعه قزاق قلي ، قلعه كوك ، ياس تپه و خرابه هاي بي بي شيروان به طرف غرب ادامه پيدا مي كند .

اين ديوار دفاعي از محوطه بي بي شيروان به سمت جنوب تغيير مسير داده و پس از گذشتن از قلعه هاي معروف مانند قارنياق ، قزل قلعه ، آلتين قلعه و قلعه خرابه از شمال آق قلا گذشته و  محدوده گميشان عبر كرده و به درياي خزر مي رسد . در نزديكي دريا به سبب تغييرات آب سطح دريا ، مسير ديواربه درستي معلوم نيست .

در حال حاضر ديوار در فواصل و مسيرهاي  مختلف بين 2 الي 5 متر ارتفاع دارد . عرض ديوار حدود 10 متر و در فواصل مختلف قلعه هاي در سمت جنوب ديوار ساخته شده كه نزديكترين فاصله قلعه ها 50 متر و طولاني ترين آن به 10 كيلو متر مي رسد . قلعه ها مربع شكل يا مستطيل هستند و اندازه آنها متفاوت است. اندازه كوچك ترين آنها 120*120 متر و بزرگترين آنها 200*280 مترمي باشد .

با بررسي هيات هاي باستان شناسي،30 قلعه شناسايي شده و به نظر مي رسد كه در مجموع 40 قلعه بوده است. قسمت شمالي ديوار ، خندقي قرار گرفته كه بيشتر در قسمت مياني ديوار مشهود است .

ابن اسفنديار در تاريخ تبرستان نام اين ديوار را فيروزكند نوشت. حمدالله مستوفي در « نزهته القلوب»  آن را اثر فيروز ساساني مي داند . از زماني كه جهانگردان اروپاي در قرن16 و 17 ميلادي به ايران سفر كرده اند، نام اسكندر به آن اضافه شد.

در قرون اخير اشميت smit، با بررسي هوايي كه در اين منطقه انجام داد طول آنرا 170 كيلو متر و زمان احداث آن را بين حمله اسكندر و اوايل اسلام دانست. رابينو نيز در كتاب مازندران و استر آباد، آن را بناي اسكندر مي داند كه در دوره انوشيروان تجديد گرديد پروفسور آرنه Arne سوئدي تاريخ بناي آن را تا زمان ساسانيان مي داند. ريچاردفراي نيز در مقاله سيستم دفاعي عهد ساسانيان،بنياد اين ديوار را به انوشيروان نسبت ميدهد .

اشيايي كه در حين كاوشهاي ديوار دفاعي به دست آمد ، سفال شيشه و فلز بودند كه سفال آن از اهميت بيشتري برخوردار است . سفالينه ديوار دفاعي به سه گروه ذيل تقسيم بندي شدند :

1-سفال خاكستري دوره اشكاني

2- سفال قرمز دوره اشكاني

3- سفال قرمز دوره ساساني

نتايجي كه از كاوش هاي ديوار دفاعي گرگان گرفته اند موارد زير است :

1- در ساختمان ديوار دفاعي علاوه بر آجر ،خشت نيز به كار رفته است .

2- در تمامي طول ديوار خندق ساخته نشده بلكه در بعضي قسمتهادر پشت ديوار خندق حفر شده است .

3- كوره هاي آجر پزي در اغلب مسير ديوار در قسمت جنوبي ساخته شده است .

4- به نظر مي رسد كه احداث ديوار با سرعت و شايد تحت فشار حكومت انجام گرفته است .

اما نتيجه مهم درباره زمان بنياد ديواراست كه باستان شناسان به دلايل ذيل آن را به دوره اشكاني نسبت مي دهند :

1-  آجرهاي به كار رفته در ساختمان ديوار بيشتر 10*40*40 سانتي متر بوده كه اغلب در بناهاي اشكاني مورد استفاده بوده است .

2-  كاربرد آجر و آجر چيني در ساختمان ديوار قابل مقايسه با بناهاي شناخته شده عصر پارتي مانند كاخ آشور و قلعه ضحاك مي باشد.

3-  سفال به دست آمده از كاوش هاي ديوار به طور معمول متعلق به دوره اشكاني است.

4-  طرز تدفين وقبوريافت شده در قلعه ديوار قابل مقايسه با ديگر قبور دوره اشكاني است.

5-  تحقيقاتي كه دانشمندان روسي برروي تغييرات آب درياي خزر در قسمت شرق آن انجام داده اندنشان مي دهدكه دردوره ساساني به علت بالا بودن آب درياي خزر ايجادساختمان ديوار دفاعي غيرممكن بوده ، ولي حدود سال 200 ق . م . تا 300 م سطح آب درياي خزر در سطح كنوني بوده و مشكلاتي براي احداث ديوار وجود داشته است .

به دلايل مذكور به نظرمي رسد كه بنياد اين ديوار درزمان اشكانيان هم زمان با حكمراني مهرداد دوم (87 -123 ق .م ) انجام گرفته باشد و در دوره ساساني بازسازي و تعمير گرديده است . از آنجا كه هجوم قبايل وحشي مثل سكاها به شمال شرق ايران در دوره اشكاني به خصوص زمان مهرداد دوم آغاز شده بود ، براي دفاع از هجوم اين قبايل ديوار دفاعي گرگان ساخته شد .

در حال حاضر ،ديواربه صورت يك رشته تپه كوتاه و ممتد در منطقه خود نمايي مي كند وشايد خاك وماسه به صورت پوششي مانع تخريب و انهدام كامل ديوار شده است . به هرحال ديوار دفاعي گرگان يكي ازآثار تاريخي مهم و با ارزش بوده كه باز ديدآن براي هر بيننده بسيار جالب و عبرت آموزمي باشد ، زيرا نمايانگرگوشه اي از تاريخ پر فراز و نشيب سرزمين پهناوركشور ايران و بيانگر اراده وتلاش نياكان ما در حفظ ونگهداري سرزمين خود در مقابل دشمنان متجاوز مي باشد .

از جنبه گردشگري نيز به شرط فراهم شدن امكانات لازم ، بازديد اين اثر تاريخي پر جاذبه مي تواند مكمل تور هايي براي جهانگردي در استان گلستان باشد.

بازگشت